حسن خلق و صحبت ، از صفات عقل است ، كه : « المداراة و ضدّها المكاشفة » ؛ و كشف عداوت و مخالفت با عدوّ ، از صفات و خصال جهل است . بعد مىفرمايد : عاقل كسى است كه علم او ، دليل باشد در اعمال ؛ يعنى عمل را از روى علم نمايد ؛ زيرا كه علم ، از خصال عقل است ، كه : « العلم و ضدّه الجهل » « 62 » ؛ و جهل ، از خصال جهل است ؛ زيرا كه جهل ، يا بسيط است - و آن ، ذات مظلمه‌اى است كه مبدإ تمام جهالات ، و مقابل عقل است چنان‌كه عقل ، ذات نورانى است كه مبدإ تمام علوم است - و يا جهل ، در مقابل علم است ، و به معنى نادانى است چنان‌كه علم به معنى دانش است ، و علم و جهل مقابل آن ، هر دو از عوارض عقل و جهل ذاتىاند . بعد مىفرمايد : عاقل كسى است كه حلم ، رفيق اوست در جميع احوال ؛ زيرا كه حلم ، از صفات عقل است ؛ و حلم به معنى بردبارى در حالت غضب است ، كه : « الحلم و ضدّه السّفه » « 63 » ؛ سفاهت در اينجا به معنى غيظ و طيش است ، و سفاهت در رأى ، به معنى اضطراب و عدم استقامت رأى است . بعد مىفرمايد : عاقل كسى است كه معرفت ، يقين اوست در جميع طرق او ؛ زيرا كه معرفت ، از خصال عقل است ، كه : « المعرفة و ضدّها الانكار » « 64 » ؛ و معرفت را معانى رفيعهء جليله است ، و در اينجا كه در مقابل انكار اطلاق فرموده ، منظور ، اقرار به علومى است كه تحصيل نموده از روى يقين ، و انكار علم خود ، از خصال جهل است . و صفات مذكورهء عاقل در اين باب ، بعضى از خصال هفتاد و پنج‌گانهء عقل است كه در كتاب عقل و جهل « كافى » از حضرت

--> ( 62 ) - دانايى و ضدّ آن ، كه نادانى است : « الكافى » 1 : العقل و الجهل : حديث 14 ( 63 ) - بردبارى توأم با وقار ، و ضدّ آن ، كه سبكسرى است : همان مأخذ ( 64 ) - شناسايى و ضدّ آن ، كه انكار است : همان مأخذ